Eenzaamheid is geen diagnose

Wat eenzaamheid is, is minder belangrijk. Het gaat erom wat je ermee gaat doen.

Je voelt je rot. Leeg. Alsof er iets mist, maar je kunt je vinger niet precies leggen op wat. Misschien heb je er het woord 'eenzaam' niet eens voor. En weet je wat? Dat hoeft ook niet.

Als jongerencoach zie het regelmatig: jongeren die zich slecht voelen, maar die de link met eenzaamheid niet leggen. Ze denken dat er iets mis is met hún, dat ze anders zijn, dat ze zich gewoon even moeten vermannen. De vraag 'ben ik eenzaam?' komt zelden op. En eerlijk: dat is niet zo relevant.

Eenzaamheid is ongrijpbaar

Eenzaamheid heeft geen definitie die voor iedereen geldt. Wetenschappers, beleidsmakers en hulpverleners worstelen al jaren met de vraag wat het precies is en hoe je het meet. Movisie, het landelijk kennisinstituut voor het sociaal domein, omschrijft het proces van vereenzaming als een neerwaartse spiraal: je voelt je eenzaam, trekt je terug, ontwikkelt negatieve gedachten over sociale situaties, zoekt bevrediging op korte termijn, je eigenwaarde daalt en je trekt je nog verder terug (Van der Zwet & Van de Maat, 2018).

Maar waar die spiraal begint, wat je nou precies voelt en hoe die er voor jou uitziet? Dat is voor iedereen anders. Het hangt af van wie je bent, wat er in je leven speelt, hoe je denkt en wat je hebt meegemaakt. Dat maakt eenzaamheid zo ongrijpbaar — en zo persoonlijk.

En juist daarom is de vraag 'wat is eenzaamheid precies?' minder belangrijk dan de vraag: wat ga je ermee doen?

Die cirkel die je in zit? Die is niet jouw schuld

Uit onderzoek naar de interventie Join Us blijkt dat eenzaamheid vaak in stand wordt gehouden door mechanismen waar je je niet bewust van hoeft te zijn. Je vermijdt sociale situaties omdat je denkt dat er toch niemand met je wil praten. Je gaat niet naar dat feestje. Je spreekt niet af. En zo blijft de negatieve gedachte staan — omdat je niet de ervaring hebt die hem kan weerleggen (Korrelboom & Ten Broeke, 2014).

Dit is geen zwakte. Dit is hoe je brein werkt. Het beschermt je door gedrag te herhalen dat ooit logisch leek. Dat je je zo voelt is geen keuze. Het is geen teken dat je niet sterk genoeg bent. En het is absoluut niet jouw schuld dat je er niet zelf uitkomt.

Schaamte is overigens één van de grootste blokkades. Eenzaamheid is taboe — niet alleen bij jongeren, maar in de hele samenleving. Mensen praten er liever niet over. Maar we hebben het over 500.000 jongeren die zich regelmatig eenzaam voelen. Dus nee, je hoeft je niet te schamen. Niet voor het gevoel en niet voor het feit dat je er nog niet uit bent.

Je telefoon: helper of leugenaar?

Dan de vraag die steeds vaker gesteld wordt: speelt social media een rol? Het antwoord is genuanceerder dan je vaak hoort.

Onderzoek onder ruim 200 jongeren tussen 17 en 25 jaar met angst- of depressieklachten laat zien dat beperking van social mediagebruik tot maximaal één uur per dag leidt tot aantoonbaar minder eenzaamheidsgevoelens na drie weken. Uren scrollen gaan ten koste van echt contact, en de constante stroom van elkaars 'beste momenten' voedt onzekerheid (Journal of Affective Disorders).

Maar — en dit is belangrijk — de wetenschap is niet eenduidig over de richting. Stimuleert social media eenzaamheid, of zet eenzaamheid je aan tot meer social mediagebruik? Wat we wel weten: jongeren die hun telefoon vaker wegleggen voelen zich vaak beter.

Betekent dat dat je, als je eenzaam bent, je telefoon minder moet gebruiken en je dan vanzelf beter voelt? Dat valt niet met zekerheid te zeggen. Wat wel duidelijk is: uren online doorbrengen is geen vervanging voor echt contact. En de highlight reels van anderen versterken het gevoel dat jij achterblijft. Minder schermtijd creëert ruimte — ruimte die je kunt invullen met stappen die wél helpen.

Kleine stappen zijn stappen

Je hoeft je leven niet in een keer om te gooien. De Amerikaanse president Obama zei ooit: 'Better is good.' Het hoeft niet perfect. We moeten wel vooruit. Elke stap, hoe klein, is winst.

Wat kun je doen?

Kom in beweging. Letterlijk en figuurlijk. Ga naar buiten. Spreek iemand. Stuur dat berichtje dat je al dagen wilde sturen. Het hoeft geen groot gebaar te zijn.

Daag je gedachten uit. Die overtuiging dat niemand je wil spreken? Dat je er toch niet uitkomt? Dat niemand je kan helpen? Dat is je brein dat patronen herhaalt, niet de waarheid. Onderzoek toont aan dat het doorbreken van negatieve cognities het meest effectieve element is in eenzaamheidsinterventies — meer dan sociale steun, vaardighedentraining of het vergroten van sociale toegang (Masi et al., 2011).

Vraag hulp. Dit is misschien de moeilijkste en tegelijk belangrijkste stap. De overtuiging 'ik kom hier toch niet uit, niemand kan mij helpen' is precies de gedachte die je in die cirkel houdt. Zet hem overboord. Give it a try. Of het nu een gesprek is met een vriend, een coach, je huisarts of een hulplijn — het vragen om hút is het doorbreken van het patroon op zich.

Gaat het niet in één keer goed? Dat is normaal. Vooruitgang gaat in golfbewegingen. Een terugval hoort erbij. Het betekent niet dat het niet werkt. Het betekent dat je bezig bent.

Het begint met één stap

Eenzaamheid is geen diagnose die vaststaat. Het is een gevoel dat beweegt, verandert en — ja — kan worden doorbroken. Niet door het te begrijpen of te definiëren, maar door te doen. Door die ene keer toch naar buiten te gaan. Die ene keer toch hulp te vragen. Die ene keer je gedachte 'het heeft toch geen zin' te negeren en het toch te proberen.

Het vraagt lef. Het vraagt moed. En het mag van imperfectie.

Give it a try.